Showing posts with label Sastra Toraja. Show all posts
Showing posts with label Sastra Toraja. Show all posts

Wednesday, February 7, 2018

Londe Merupakan Salah Satu Sastra Toraja Berupa Pantun Yang Berbalasan

londe
Londe

Londe merupakan salah satu jenis Sastra Toraja yang dipakai untuk mencurahkan isi hati kepada seseorang. Melalui londe seseorang mengungkapkan keinginan, pujian, atau kritik yang menghendaki jawaban dari pihak yang dikritik dengan balasan londe juga.

Londe hampir sama dengan pantun yang dikenal dalam bahasa Indonesia hanya saja londe tidak memiliki sampiran seperti pantun.

Ada beberapa jenis Londe diantaranya : londe tomangngura, londe pa'pakilala, dan  londe tosisala lan tananan dapo'.

Contoh londe :

1. Bunga melo lan te pa'lak // bunga pukkini'-kini // kupiang-piang // laku padio kaleku.
2. Danga-danga tu mutiro // massangna bunga-bunga // tae' susinna // kedipake melo.
3. Sadiamo suke sura' // suke dia'ga a'ga // inanna bunga // torroan danga danga
4. Ia bangri ku kataku' // na pokarrang bulungku // kemalayumo' // ammu sorong boko'mo
5. Patonganni kada londong // manuk melo sissikna // pemali ade' // keunoni ballei
6. Piranmo allu' na pasa' // dantianna tammuan // anta sitammu // tapamisa' inaa
7. Pokadanna' kada pissan // kada rebong balu'bu' // angku issanni // urrandanan kaleku
8. Maleko kukua io // kukurrean sumanga' // torroko duka // lamdoko dokoan
9. Diongna' liku mandalan // kaleku mukasinna sinnai // kendek na' duka // mu pessala salai
10. Mokara'ka tulaiti' // tuladio kalemu // kadanna indo' mu // menanan kutu manuk
11. Sandakki angku memboko' // angku tangmessaile // ketangsusiko // manuk angin anginan
12. Rindu e kemamali'ko // ketiliu ara' ko // tiroko bulan // saile  ko bintoen
13. Dambu riri te dao // tangna lambi' pesumpa' // rotomo dikka'// napesso'ta' paniki
14. Lumiling mi la'lang langi' // tiku tombi saratu' // ullio lio // tallo' batan bulaan
15. Kalosi dirompo bulan // dikararak bintoen // tangla diteka' // ke tomallun matanna
16. Lamualarika puyo // kemusia' sia'i // tae' susinna // kemunaran naranni
17. Londo' londo' poko  kita // berakki tangpaissan // tangmu issan pa // untentenan tadimmu
18. Pemeloi batattamu // rappan balabatummu // lanaolai // londong situang tadi
19. Langi' manna mo kutiro // sola tasik kalua' // tangkutiro mo // tondok kadadianku
20. Maparri' lamban tasik // lumomban bura bura // pa'du paria // ketumete uai
21. Pantan dalle' ki' tu tau // pantan passukaranki'  // denki madalle' // denki' maasi asi
22. Kengku manuk manuk rante // kengku dassi pangngala' // kutiaranni dikka' // pa'di' dio kaleku
23. Indo' bangun bangunan mo' // sarean mo' allonan // denmo rindu ku kitta' // timbayo sala sala
24. Pela' pela' ko sumarro // sandanni mekaindo' // salu sanda' pa // la urrande pala' ko
25. Dao bulan mallo' malo' // bintoen dosso dosso // ronno' komai // angku rande pala' ko
26. Lalla' mata to melampa // ilan tangnga to' tallang // ba'tumba mo tallang // na lelleng sala sala
27. Moi ma'rinding batummu // ma'kulambu malia' // nang memboko'ku // tama batang kalemu
28.  Pallakko mukande suso // mulepai' pa' su'be' // pallakko pole // napakebelle belle
29. Iamo temai gau' // temai pessiparan // mebuang boko' // metibe tangnga lalan
30. Buda bu'ku' lako lalan // bu'ku' kaundu undu // buda mo tau // na pokaundu sala
31. Mokana'disandak salu // dianggean mali'ku // aku mandalle' // aku sambo karangan
32. Inaa palanni suke // palanni talla' talla' // robokki suke // pada robok inaa
33. Dao allo dao bulan // sitontongan bintoen // langi' na lino // tangla situka' inan


Monday, September 25, 2017

Karrume Sebagai Teka Teki Dalam Sastra Toraja

Karrume Sebagai Salah Satu Kekayaan Sastra Toraja


Karrume adalah salah satu jenis sastra Toraja yang berfungsi sebagai pengasah otak. Dalam Bahasa Toraja karrume sama dengan teka teki dalam Bahasa Indonesia. Biasanya dimainkan oleh dua orang yang saling bermain tebak-tebakan. Karrume terdiri dari dua potong kalimat pernyataan dan mengharapkan jawaban atau terkaan dari pihak kedua.

Beberapa contoh karrume antara lain :

  1. Di dippu' namanaran, disaile na masia'/ ma rira = Talinga (telinga);
  2. Dilese-lese lolokna, ditingara garonto'na = Mata allo (matahari);
  3. Metamba-tamba laboko = kaduaya (gagak);
  4. Batu te kitombon-tombon, sule ki gora-gorai = manuk mentaalo'(ayam bertelur)
  5. Sanik asu da Sa'dan, pura deata nadosa = dadu;
  6. Bubu'bubu'na nene'ki, nalimbui paku-paku = mata;
  7. Kayu rini' kayu rinni', kayu naondoi seba = buliak;
  8. Suke'-suke' pada dua = illong;
  9. Pekali matata' tangnga = siku (sikut);
  10. Tokia'tang sorong boko' = bi'ti' (betis);
  11. Sere dodona nene'ki tangdipura dibusukki = lumu'/ karra-karra;
  12. Banua'nua'na nene'ki saratu' pentirona = buria' manuk;
  13. Dolokan dadi na indo'ki = anak papa;
  14. Mane dadikan kisompomo indo'ki = anak manuk;
  15. Kalo'bong katiro-tiro, ditossok pekali dua' = sengo' papa;
  16. Dolo pi'pik undi pi'pik, tangngana kasoe-soe = tedong sumalong;
  17. Pantu'tukan kesok-kesok, balida pesasa' riu = kamoro tedong;
  18. Sangeran ditoke' toyang, mema'tikan elo' = Pao;
  19. Kaluntiong garonto'na, bulaan loti'loti'na = pare;
  20. Diong karangan sisemba', batu' batu' sila'pakan = ba'te dalle;
  21. Tau-tau diong tampo, sanda nasang pekalette' = lattiana'/ litti';
  22. Suke sembang rundu' kalo' = suso tata';
  23. Doko'-doko' rundu' kalo', sipassan tengko bulaan = bungkang;
  24. Urannallo tuo langngan, napomaramba tolino = ra'rari;
  25. Toena' toena' kunukkun = petimba;
  26. Toena' toena' kualangko = pesumpa';
  27. Ditokeran paningoan anna lamate mentuyo = bele dipekan;
  28. Dipatuka' dipasolo', tisasu sasu bollona = polopen;
  29. Tomate dibalun ke'de', dia'ga a'ga balunna = panikuan;
  30. Mane tuka' tomamulle, natibungka' moliang = tokumande;
  31. Tobukku' sikalola = Sungkalla';
  32. Batu'-batu' salle sissik = buah naga;
  33. To siruran dao langi', tangsipeta'dan uai = kelapa;
  34. Lette'-lette' telette' ki, memongan buntu nateba' = pededek gandang;
  35. Alai barra'mu, lakukande kapipeku = taliki;
  36. Tesse lampa, dipori uai = ba'ta';
  37. Tampak tanetemu norron = boto' (kentut);
  38. Sikarrume rume tokko' si kabinting buto balao = 

Friday, August 11, 2017

JANGAN LEWATKAN RITUAL ADAT MA NENE BULAN AGUSTUS SAMPAI SEPTEMBER



Jangan lewatkan serunya ritual adat MA' NENE' yang akan diselenggarakan mulai bulan Agustus sampai September 2017 di daerah Kab. Toraja Utara. Berikut adalah jadwal ritual ma'nene' yang dihimpun torajaeksotis dari berbagai sumber :

  1. Baruppu' Toraja Utara (16-31 Agustus 2017)
  2. Objek Wisata Lo'ko' Mata, Tonga' Riu, Sesean Suloara' (11-16 September 2017)

Ma'nene' merupakan salah satu ritual membersihkan mayat yang telah dikubur setelah sekian lama. Didalam ritual ini mayat yang telah dikubur dikeluarkan  dari dalam kuburan yang biasa disebut Patane atau Liang.

Selama ini dalam pikiran masyarakat bahwa ma' nene' adalah ritual menjalankan mayat itu salah besar. Sebelum mengeluarkan mayat dari dalam patane dilakukan berbagai macam ritual yang sangat kental dengan Aluk Todolo.(torajaeksotis)


Struktur Pemerintahan Palodang Semasa Puang Laso' Rinding Sebagai Puang Sangalla


Bate Manurun

Puang Laso' Rinding semasa pemerintahannya menata suatu struktur pemerintahan. Dalam menjalankan pemerintahannya dibantu oleh satu dewan adat yang terdiri dari empat orang yang masing-masing diserahi tugas dengan gelar sebagai berikut :

  1. Tanduk Tata' : Sebagai ketua dewan adat dan diserahi urusan pemerintahan dan urusan kehakiman
  2. Pangngala' Tamban : Anggota dewan urusan perekonomian dan perbekalan
  3. Pa'paliumbangan : Anggota dewan urusan bidang keagamaan
  4. Londong Kila' : Anggota dewan urusan pertahanan dan keamanan.
Seluruh daerah Kapuangan Sangalla' terbagi dalam 24 wilayah khusus urusan pertahanan (Sereala' Penanianna atau 24 daerah pertahanan). Maka dibawah pimpinan Londong Kila' ini terdapat 4 orang pimpinan angkatan perang yang disebut Limbu A'pa'na yang masing-masing bergelar Bulean Ma'sa'bu, Palasa Makati', Rinding Daun Induk, dan Guali Bassi.

Dibawah dewan adat yang bergelar Tongkonan A'pa' terdapat dewan-dewan daerah yang mengurusi dan brtanggungjawab terhadap daerah masing-masing secara kedalam. Dewan daerah ini dipimpin oleh seorang yang bergelar To Bara' atau Ampu Lembang (Kepala Lembang/Desa). Ampu Lembang ini dibantu oleh suatu Dewan Lembang yang disebut To Parengnge' (Penanggungjawab), yang masing-masing bertanggungjawab terhadap urusan tertentu misalnya, To Parengnge' Bunga' Lalan : Urusan pertanian yang mengurusi pertanian merangkap urusan keagamaan (aluk).

Dibawah dewan daerah/lembang terdapat suatu lembaga yang disebut Kombongan Kalua' merupakan musyawarah rakyat banyak, yang mana keputusan yang diambil dalam kombongan kalua' akan disalurkan ke atas sampai pimpinan tertinggi atau diberlakukan dalam daerahnya.

Puang Laso' Rinding yang dibantu oleh dewan adat dalam menjalankan roda pemerintahan dan memimpin rakyatnya berpegang teguh pada semangat persatuan dan kesatuan berdasarkan musyawarah dan mufakat sesuai dengan semboyan masyarakat yang terungkap dalam suatu slogan :
Kada Misa'na To Lepongan Bulan, Tengko Situru'na To Di Pamatari' Allo (Keputusan masyarakat harus dilaksanakan bersatu padu dengan satu kata dalam menjalankan pemerintahan selalu memperhatikan keinginan masyarakat banyak yang diputuskan melalui rapat bersama bersama kombongan kalua').
Beliau terkenal sebagai pelindung masyarakat kecil dan mengutamakan kepentingan orang banyak. Hidupnya sangat sederhana, ramah terhadap  semua lapisan masyarakat, tidak bertindak sewenang-wenang terhadap bawahan maupun rakyatnya.

Dikutip dari : Massora,Damsurya."Upacara Rambu Solo' Puang Lai' Tinggi".2003.

Monday, August 7, 2017

Mythe Londong Di Rura : Malemi Neneki Disanga Maloko Batu Umpatingkan Aluk Ma Riu Riu Sae Sau Lino


Rura Yang Masuk Pemerintahan Kab. Enrekang
Sangat Terkenal  Dalam Mitologi Toraja
Dengan Londong Di Rura

Malemi nene'ki disanga Maloko Batu umpatingkan aluk ma'riu-riu sae sau' lino. Sae oi sau'lino, ma'rampanan kapa', dadimi Marampio Padang sia Datu Nangka'. Tallu motau lan lino. Male nene' langngan Rura , ma'rampanan kapa', dadimi Londong Di Rura. Ma'rampanan kapa' Londong Di Rura, dadimi Bombong Lidi sola Mellolo Adeng, to siulu te.

Ia tonna iato, manda'pa eran di langi', tae'pa na songkato. Apa to sugi' te Londong Di Rura ; denmi kaunanna disanga Mangngi'. Nakua ade' : "maleko langngan Puang Matua mekutana, mukua ma'din siaraka ade' sirampean tu to siulu' ". Sule Mangngi' umboko kada, tae na  lo langngan langi'; sule Mangngi' umboko kada nakua : " ma'din ade' pa ladi buai'pi. Paiman tongan Londong Di Rura. Na pa'buai' , Ma'bua' Londong Di Rura to nasangan pulu' na rampanan kapa' dio kasiuluran. Dipatumbangngimi tu Bombong Lidi, narantuk bua' tu Mellolo Adeng na to siulu'.

Ma'bua' omi tu nene'ki disangan Pondan Padang nene'na tu disanga Buntu Arruan Sikutanami belanna dipasarrai' Bua' na : sama ditikarai. Nakua pondan Padang : " La Mangnganda' mo ". Nakuamo Londong Di Rura : " Bua' apa tu Bua'mu Pondan Padang ? ". Nakua : " samanna aku sangtampakku, serangna to sangueran, sabunna tu mellolo tau, sabunna burana manuk, sabunna ueran asu, dedekan palungan, sabunna ma'bala tedong, sabunna lemba kalando, sabunna banne saroan, sabunna sanda mairi', sabunna aku pantan sola nasang. Lanapokendek tallu lolona. Nakua : " na ia tu Bua'mu Londong Di Rura? ". Nakua : " pulu'na' aku, rampanan kapa' to sangolo'-olo'.Nakua : " ko de'i ora to ta sisulle pangngindan ? Tae' ta pada lama' pasa' " Nakua : " Piran roko Mangnganda' ?" Nakua : " Masiang ". Nakua : " da'pa mu Mangnganda', la sisonda ki' ". Sule Londong Di Rura untalii bongi tandukna.

Masiang songlo' Pondan Padang, Bua' ma'tete malolo. Napenturui' Londong Di Rura. Sae tama pasa', nakuamo lako Pondan Padang sola Buntu Arruan : " ladipiak, sangpiakki' tu unnondo tandukmu, na sangpiak aku ". Sipiak mo lan pasa' to.

Tallu mo tu sarona Londong Di Rura nasayu Puang Matua. Tallanmo to mendadi batu pira', tallan rokko posi' tana lambe' pira', mendadi tasik lo'  Rura. Ma'tan bang iake sarona Pondan Padang lo na Bua' ma'tete malolo. Iamo kami te kipasangka'i to.

Mangnga mo Londong Di Rura, nakua : "Lama'pamo' te na mendadi batu mo te saroanku ? ". Malemi langngan langi' situang tandukna. Sae langngan, nakua Puang Matua : " ma'umbako situang tanduk ?" Nakua : "na apa tu diong saroku ?". Nakua : "ah! iamo kuposang lu rokko, tu to siulu', to misa' indo', to misa' ambe' dipasirampanan kapa' ". Iamo kusayu. Nakua : " Na sae Mangngi' disua mekutana ". Iatu Mangngi', suleko rokko musorongngi aluk rampe matampuk, na dipasulunni aluk sanda kadake. Inde lakubengko ia tarianna rampanan kapa' ".

Dibenmo tu kalosi kalebu do langi', na diben sangpiak, na diben sangtepo, da diben sangleso, na diben sangdaluk, na diben sangleso serre'. Ia na sule domai, na rampo lo' Rura tu Londong di Rura, belanna nasayu tu aluk ia to na tumpu tueran di langi'. Mane ri tae' eran di langi'. La manda' bangpa tu eran dilangi', dinii lo mekutana kenna tangngia te sala aluk lo Rura untumangngi.

Songkamo eran dilangi', mangnga mo, napoinaa tu Londong di Rura, nakua: " tatanannni te tarianna ia sia nabengki' Puang Matua te, umbai ia mo napolalan te ". Ditanan tu kalosi kalebu : tae'na tuo, bosi. Ditanan tu sangpiakna : bosi. Ditanan tu sangtepona ramman manda. Ditanan sanglesona : ma leo loe bangpa to, tae'pa na marumbo tongan. Ditanan tu sangdalukna : randuk marumbo lobo'na. Ditanan sangleso serre' : tarru' to kengkok, aka barinni'', na lamban tasik mapulu', ungkallo tangngana langi' daun malunanna. Nakua : " soro'mi rampanan kapa', tae'pole' ia, sala susinna te'e ". Iamo pole' nasayu Puang Matuato'o. Nakua : " daka'mi sampu pentallun, sampu penna'pa'ia lanarampanni kapa' te'e ".

Nakua : " na laumba mo nakua langgirik aluk to, na tae' mo la dinii mekutanan langngan langi' ". Napakitta' omi lan mai disanga Sulo Ara' nene'ki do Sesean, na disanga Pong Bua' Allo dio Tikala. Iamo sae, ditambai to lo patutungan bia' sau'. Sae sau' nakua : " Laditunu ia tu Bombong Lidi sola Mellolo Adeng ". Apa nakua : " iamo na sayu Puang Matua tu : denmo ia tau nina' disangan Bambau' na dilallang suso na ditunu kapu'. Nasayu Puang Matua nalangki' domai langi' ". Nakua: " Ianna nasayu Puang Matua dilallang kaapu' tu Bambau', umbara susi te' ?". Nakuamo Sulo Ara' sola Pong Bua' Allo : " alami rendenan tedong, ia sullean batang dikalena, laditunu suso, ladilallang kapu' ". Iamo disanga Rambuan Langi' ba'tu dikua dirambui langi' . Male to minaa umpetambanni lako randan tondok, umpetambanni lako mataaloo, matampu', tama marring di Liku, umpetambanni rokko Pong Tulak Padang, langngan Puang Matua kumua. Indemo te sondana batang dikalena. Tanglakundunanmi, indemo rendenna tedong na indemo bai laditunu suso, ladilallang kapu'. Sondana matana aluk, matana nene', matana deata, matana Marring di Liku lan Pongko', matana Pong Tulak Padang diong litak, matana Puang di Matua do untiro pentasina.

Sule tama tangngana tondok to'o, sikasiri'mo te to siulu', to sulemo sangsiuluran, dadimo sangtorroan lolo. Sikasiri'mo, sikasiri' datumo to'o. Dipabendanmo surasan Tallang, papanamo mangku to.

Purami to uleleanna Londong di Rura. Tontong dipangngadaran lako tarukna, nakua ia te : " apa ia te mai napogau' to di ponene' dolona, iamo napomate ". Dadimo tangma'din dipogau', belanna lasangaki' latumang lasanggang burana padang, na tae' apa dipotuo. Mangkamo disa'bii : dadi tasik lo' Rura.


Naskah asli ini terdapat dalam Jeannine Koubi, " Rambu Solo', la fume descend, le culte des morts chez les Toraja du Sud, " (Paris, 1982)